NỬA MÌNH

Nửa mình
tôi chỉ một mình.
Một mình
nhức nhói con tim nửa mình.
Nửa mình tôi ước cuộc tình.
Hai trái tim
hai nửa mình thành đôi.

                                                                                 

LÁI XE CON

Lái xe con! Ừ, thì cứ việc lái xe con. Có chuyện gì to tát lắm đâu mà cứ phải bàn. Ấy vậy mà, có chuyện đấy, tầm cở chuyện con voi chui lọt lỗ kim, tình tiết không kém phần gay cấn và hấp dẫn. Ông anh tôi là một cựu tài xế “lái xe con” nay đã về hưu, ngồi vuốt mấy cọng râu bạc loăn xoăn dưới cằm, khề khà bảo: - Chú mày chẳng biết cái đếch gì cả. Lái xe con là cả “một trời nghệ thuật” đấy.

- Ui chao! Lại còn thế nữa. “Một trời nghệ thuật ư!?”.

Đầu thập niên 60 của thế kỷ trước, được đi học lái xe là một sự vinh hạnh, may mắn tuyệt vời. Ông anh tôi, tình nguyện đi bộ đội, lý lịch ba đời bần cố nông, lại có cái bằng cấp hai, mới được cái may mắn đó. Thế nhưng, học xong không phải đi lái xe con, mà lái xe bự. Toàn xe của các nước xã hội chủ nghĩa thời đó như: “Mô nô”, “Zin 57” của Trung Quốc; “Zin khơ 130” của Liên xô… và chạy trên những tuyến đường Trường Sơn đầy gập ghềnh, cheo leo, khúc khuỷu; dưới làn đạn bom, khói lửa, trong những năm tháng chiến tranh kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, ông chuyển ngành và bắt đầu sự nghiệp của một tài xế “lái xe con”.

Xe con thời kỳ đó hãy còn rất ít. Hầu như không có mấy xe của cá nhân. Lái xe con, chủ yếu là lái xe cho các sếp. Thì cũng chỉ là lái xe, có chuyện gì ghê gớm lắm đâu mà bảo là cả “một trời nghệ thuật”. Thực tình thì, những năm đầu sau giải phóng, mỗi lần anh em gặp nhau, có điều kiện hàn huyên, tâm sự, ông đã không ít lần kể về những năm tháng lái xe ở đường Trường Sơn với một niềm kiêu hãnh, tự hào. Nghe, sởn da gà, nhưng đó mới chính là cả “một trời nghệ thuật”. Nghệ thuật lái xe trên những đoạn đường ghập ghềnh, cheo leo; cua theo những cung đường vòng vèo, khúc khuỷu bên những bờ vực sâu hun hút. Nghệ thuật thắng gấp, phóng nhanh để tránh từng loạt đạn, bom từ trên máy bay phóng xuống; để vượt qua những cung đường tử thần, những tọa độ chết. Còn lái xe con, thời buổi thanh bình, có gì gọi là nghệ thuật!?

- Chú mày chẳng biết cái đếch gì cả.  Anh tôi lặp lại câu nói lúc nãy rồi tiếp tục rao giảng cho tôi biết thế nào là nghệ thuật, bắt đầu từ một câu tục ngữ: - “Khôn thì sống, vống thì chết” hoặc “Biết thì sống, không biết thì chết”. Biết! Tất cả mọi chuyện ở trên đời chung quy lại cũng nằm trong đó, gói gọn vào ba chữ thôi: “nghệ thuật sống”. Ngày xưa, người ta bảo: “cục đất lên xe cũng biết nói”, nhưng đó là thời buổi ngày xưa, lái xe tải, đi chiến trường. Cánh lái xe đi nhiều, biết rộng, lỗ tai quen nghe tiếng nổ của động cơ, nên thường ăn to, nói lớn. Còn bây giờ, lái xe con, miệng phải câm như hến. Hồi xưa, cánh lái xe thường  phải thực hiện ba không: đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng. Còn bây giờ, lái xe con, phải thực hiện bốn không, nhưng lại là: không biết, không thấy, không nghe, không nói. Nghệ thuật nó không nằm vào trình độ chuyên môn, kỷ năng, kinh nghiệm. Nó nằm trong nghệ thuật sống. Lái xe con cho sếp mà nghe nhiều quá, thấy nhiều quá, biết nhiều qúa, nói nhiều quá là về đuổi gà cho vợ. Chú bảo: Thợ may ăn vải! Mấy can xăng mà nhằm nhò gì, chỉ đủ cho café, thuốc lá.

Tôi lờ mờ hiểu anh tôi định nói những gì. Hơn chục năm lái xe chiến trường, anh tôi trở về với một chiếc ba lô xẹp lép và vài mảnh đạn còn nằm trong người. Lấy vợ muộn và cho ra lò một lúc bốn đứa con sàn sàn tuổi nhau, lương lái xe con và mấy can xăng “tiết kiệm” chỉ đủ đắp đổi cuộc sống hàng ngày, nên cuộc sống vô cùng nheo nhóc, cơ cực. Ấy vậy mà… nhờ vào cả “một trời nghệ thuật”.

- Thử hỏi chú cái cơ ngơi này từ đâu mà có? Mấy đứa cháu của chú ăn học thành tài, tiền ở đâu ra? Chú tưởng anh tham nhũng, ăn hối lộ ư? Anh thì đếch có chức vụ, quyền hành gì, chỉ là một tài xế lái xe con làm sao mà tham nhũng, ai thèm hối lộ.

“Một trời nghệ thuật” của anh tôi hay nói cách khác là “nghệ thuật sống” của một tài xế lái xe con, cho sếp. Nghe, lại sởn da gà, còn dựng thêm tóc gáy. Nhẩm tính sơ sơ, anh tôi đã từng lái xe cho ba, bốn đời thủ trưởng của một cơ quan cấp tỉnh. Sếp đi họp liên miên, xuống cơ sở, sang tỉnh bạn, ra đến tận Trung ương. Họp hành thường đi đôi với tiệc tùng, chiêu đãi. Lắm lúc hứng chí, các sếp lại rủ nhau đi tăng hai, tăng ba. Biết thôi nha, sống để bụng, chết mang theo và coi như không nhìn thấy gì hết, nếu không muốn phải về “hưu non”.

Một lần đưa sếp đi một tỉnh miền Trung dự họp, xứ của các loài thuỷ hải sản, anh tôi “mượn danh của sếp”, nói với tay Trưởng ban Tổ chức rằng thì là, sếp nhờ mua dùm mấy ký mực khô, tôm khô. Lúc đó còn bao cấp, thời ngăn sông, cấm chợ, đưa ra khỏi tỉnh dù chỉ là một ký tôm khô hay ký mực khô, thậm chí mươi ký gạo cũng phải được phép. Nhờ mua dùm, cũng chỉ tính kiếm chút đỉnh tiền lời thôi, ai dè, giọng của tay Trưởng ban Tổ chức xởi lỡi: “Lâu lâu mới có một lần, chút qùa mọn của tỉnh nhà, biếu sếp làm quà”. Nhưng, sếp nào có hay. Vậy là cưa đôi, sếp một nửa. Cứ vậy, làm hoài. Mà, sếp thì đi dự họp, liên miên.

Lái xe con, cho sếp! Phải là người thật đáng tin cậy, phải đảm bảo “an toàn tuyệt đối” về mọi mặt. Vậy sếp mới tin tưởng, mới thương. Sếp thương, nên dù chỉ là tài xế lái xe con, anh tôi cũng được phân nhà, cấp đất. Lái xe con là chúa biết nhiều chuyện, tuy không được nói ra, nhưng miếng đất nào ngon, toạ lạc nơi nào, để cho mình, thì anh tôi chẳng dại gì mà không nói ra. Lái xe con, đúng là không có chức vụ gì, nhưng nếu nói không có chút quyền hành gì, thì có lẽ chưa được đúng. Cũng chỉ mượn chút oai hùm thôi, nhưng mà khối người nể, sợ. Thỉnh thoảng, có người lại nhờ nói giúp cho vài tiếng, với sếp. Chừng đó thôi, cũng đủ, chỉ thua “cồng bà”.

Những ngày không lái xe con, chẳng hạn nhà sếp có công việc. Dù sếp không nhờ, nhưng phận em út đều tự nguyện đến nhà sếp lăng xăng, lo phụ việc. Kể ra hơi dài dòng, nhưng không hiểu sao nhà sếp nhiều đám thế không biết. Giỗ ông cố, ông cụ, đám hỏi, đám cưới, đám tang, đầy tháng, thôi nôi, sinh nhật, mừng thọ… lúc nào cũng lũ khủ mâm bàn. Có lần do thay đổi thực đơn, vợ sếp nhờ anh tôi đi lấy cho mấy ký tôm về làm món “tôm lăn bột”: - Xuống dưới chú Bảy, nói lấy cho chị Năm, ba thẻ, loại A^o nghe.

Chúa biết nhiều chuyện, nhưng đây là lần đầu anh tôi nghe “tôm ba thẻ, loại A^o”. “Lệnh ông thua cồng bà”, anh tôi vội lái xe đi. Xuống tới Kho đông lạnh Thuỷ sản, chú Bảy nghe anh tôi trình bày, chỉ hỏi: - Nhà anh Năm lại có tiệc hả? Rồi viết giấy ký ngoằng một chữ. Anh tôi lại biết thêm một chuyện, tôm thẻ là tôm bóc vỏ đông lạnh xuất khẩu, mỗi thẻ ba ký. Còn A^o là không có loại nào lớn hơn, cở 20 con một ký. Mấy tháng sau, anh tôi có người bạn thời Trường Sơn đến chơi, liều mượn lời chị Năm, nói với chú Bảy, để đãi bạn một chầu tôm thẻ, A^o. 

Lái xe con lương ba cọc, ba đồng; chẳng có chức vụ, quyền hành gì, nhưng có được cơ ngơi khang trang, đầy đủ như anh tôi, ai cũng thấy, nhưng không ai nói ra, vì không ai biết đó là cả “một trời nghệ thuật”. Cũng như các sếp, hầu hết sếp nào cũng đều có nhà cao cửa rộng, tiện nghi sinh hoạt sang trọng, đủ đầy, ai cũng thấy và biết rất rõ rằng, lương của sếp không nhiều hơn lương của tài xế lái xe con bao nhiêu. Lẽ dĩ nhiên, mọi người đều hiểu: “nghệ thuật sống” của sếp, bao giờ cũng siêu đẳng hơn tài xế lái xe con, cho sếp.

Giờ đây anh tôi không còn nữa. Mấy lần khấn vái xin phép trước vong linh của anh, tôi mới dám viết ra những dòng này. Dưới suối vàng, mong linh hồn anh lượng tình tha thứ cho đứa em không biết nghe lời anh làm nghề lái xe con, chỉ biết viết lăng nhăng và không biết thế nào là cả “một trời nghệ thuật”.

ANH ĐẬU

SỐNG ĐẸP

Sống đẹp thì phải chịu thiệt thòi. Khổ nỗi, ai cũng tự cho mình là sống đẹp, nhưng lại không muốn chịu sự thiệt thòi. Thành thử ở trên đời, có mấy ai sống đẹp!? Bởi muốn sống đẹp, không phải là chuyện dễ. Tất nhiên, cũng không phải là chuyện khó. Cho nên, chúng ta chớ vội bi quan, bởi đa số con người đều có tâm hướng thiện, thích sống đẹp, nên không đẹp nhiều thì cũng đẹp ít.

Đẹp ai cũng thích, bất cứ là cái gì. Thích “ăn ngon mặc đẹp”, thích “vợ đẹp con ngoan”; thích mình đẹp, nhà đẹp, xe đẹp, thậm chí thích những con vật nuôi trong nhà cũng thiệt đẹp, như thích con chó bông lông xù Nhật Bản chẳng hạn. Thích có nghĩa là ham muốn, còn ham muốn lại chính là dục vọng. Thích sống đẹp thì phải hạn chế dục vọng, chính vì vậy mới phải chịu sự thiệt thòi. Thói thường ở đời, thiệt thòi là điều không ai muốn.

Đẹp là một khái niệm trừu tượng, mỗi người có một cái nhìn khác nhau. Nhận xét, đánh giá vẽ đẹp của một cô gái, có người chỉ săm soi vẽ đẹp bên ngoài; có người lại chú trọng đến vẽ đẹp tâm hồn và tính cách của cô gái đó. Người nghèo được tặng căn nhà tình thương, nền lót gạch tàu, mái lợp tol che mưa che nắng, vui mừng cho rằng đó là căn nhà đẹp nhất mà mình có được. Còn dưới con mắt của anh nhà giàu, thì đó chỉ là một căn nhà tồi tàn. “Xanh vỏ đỏ lòng”, “Cái nết đánh chết cái đẹp”, ai cũng có cái lý của mình, duy chỉ có sống đẹp là bất biến.

Sống đẹp! Chưa có một định nghĩa nào cụ thể. Song có một điều không thể phủ nhận, sống đẹp là sống có đạo đức. Trong khi đó, đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, bao gồm những nguyên tắc, chuẩn mực, định hướng giá trị được xã hội thừa nhận; có tác dụng chi phối, điều chỉnh hành vi của con người trong quan hệ với người khác và toàn xã hội. Sống có đạo đức phải thể hiện được ý thức đạo đức, hành vi đạo đức, quan hệ đạo đức. Không nhận thức được thiện, ác, tốt, xấu, lương tâm, trách nhiệm, hạnh phúc, công bằng… có nghĩa là chưa có ý thức đạo đức. Nhận thức được, nhưng không thể hiện được hành vi đạo đức, như: không làm việc thiện; bao che cho các ác, cái xấu; thiếu lương tâm, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, xã hội (quan hệ đạo đức) cũng có nghĩa là sống chưa đẹp. Tục ngữ Trung Quốc có câu: Không lấy bậy-tay thơm, không chơi bậy-thân thơm, không nói bậy-miệng thơm, không nghĩ bậy-tâm thơm. Đạo đức được đánh giá từ nhiều khía cạnh, không hoàn toàn bắt buộc, nhưng có những vấn đề cần bắt buộc. Chẳng hạn đối với nghề thầy thuốc thì đạo đức chính là y đức; ngành giáo dục thì đạo đức chính là tâm đức (lương tâm và trách nhiệm). Thể hiện được đạo đức của mình để có một cuộc sống đẹp là phải làm tròn bổn phận của mình đối với bản thân, gia đình, với mọi người, với cộng đồng, xã hội; phải hướng thiện trên tinh thần “mình vì mọi người”, đừng để “mọi người vì mình”, “việc thiện dù nhỏ mấy cũng làm; việc ác thì dù nhỏ mấy cũng tránh”.

Có câu nói rằng: Đạo đức là một nghệ thuật về sự không thoả mãn những dục vọng, về việc phải: làm điều mình không thích, phải: không làm điều mình thích. Ở đời, ai không ham quyền cao chức trọng? Ai không ham bổng lộc, phú quí, giàu sang? Không kiềm chế được dục vọng, những ham muốn đó có thể dẫn con người đi đến những hành vi không trong sáng, thiếu đạo đức, thậm chí có khi còn sa vào tội lỗi. Trộm cắp, cướp giật; không phải của mình nhưng vẫn lấy, tìm mọi thủ đoạn, mưu mô, chước quỷ để chiếm cho bằng được làm của riêng cho mình là những hành động đê hèn, vô lương tâm, chứ đừng nói gì đến sống đẹp.

Xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu đòi hỏi của con người ngày càng cao, từ “ăn no mặc ấm” đến “ăn ngon mặc đẹp”; từ làm việc sáu ngày một tuần, rút xuống chỉ còn năm ngày… . Nhu cầu càng đòi hỏi, càng thúc đẩy những ham muốn của dục vọng, sự đòi hỏi đã tác động không nhỏ đến vấn đề đạo đức. Bên cạnh đó, sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế, từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường (trước đó là từ cơ chế bao cấp chuyển sang cơ chế hạch toán) đã nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp. Kinh tế thị trường, một mặt là động lực thúc đẩy mọi người chủ động, năng động đẩy mạnh sản xuất, kinh doanh để thu được nhiều lợi nhuận, nhiều lợi ích; mặt khác cũng kích thích chủ nghĩa cá nhân cực đoan, thực dụng, chạy theo lợi ích vật chất, bất chấp cả kỷ cương, đạo lý. Điều đó, đã tác động xấu vào quan niệm đạo đức của mỗi cá nhân và toàn xã hội. Một số người, do nhận thức không đầy đủ hoặc kém vững vàng trước những biến động đó, đã để cho chủ nghĩa cá nhân phát triển, xa rời những giá trị văn hoá, đạo đức, để cho chủ nghĩa thực dụng chi phối các hành vi đạo đức và cách ứng xử.

Luận bàn chuyện sống đẹp, không thể không đề cập đến một thực trạng đau lòng về sự suy thoái đạo đức, lối sống trong một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên hiện nay. Đó là những biểu hiện phai nhạt về lý tưởng cách mạng, lợi dụng vị trí lãnh đạo và quyền lực để mưu lợi, lo thu vén cho cá nhân, gia đình, họ tộc; coi nhẹ lợi ích tập thể, cộng đồng; chạy theo lợi ích vật chất trước mắt; coi nhẹ những giá trị thần cao đẹp, dẫn đến vi phạm tư cách đảng viên, trách nhiệm công dân. Nạn tham nhũng, đưa và nhận hối lộ, bòn rút, lãng phí của công… diễn ra ở nhiều ngành, nhiều địa phương, nhiều lĩnh vực trở thành “quốc nạn”. Nạn quan liêu, xa dân, lãnh đạm, thờ ơ, vô cảm trước những khó khăn, bức xúc; những yêu cầu đòi hỏi chính đáng của nhân dân; lối sống thiếu trung thực, cơ hội, “chạy chọt” vì lợi ích cá nhân, như chạy thành tích, bằng cấp, chức quyền, dự án, đề tài…, khá phổ biến. Khi bị phát hiện thì chạy tội, chạy án. Trong quan hệ với đồng chí, đồng nghiệp thì kèn cựa, ganh tỵ địa vị, gây mất đoàn kết nội bộ. Lời nói không đi đôi với việc làm, nói một đằng, làm một nẻo; nói nhiều làm ít. Chạy theo lối sống thực dụng, buông thả, hưởng thụ, thiếu lý tưởng, hoài bão, thiếu quyết tâm và ý chí phấn đấu. Đạo đức nghề nghiệp sa sút, ngay cả trong những lĩnh vực được xã hội tôn vinh, như: y tế, giáo dục, bảo vệ pháp luật, báo chí….Hiện tượng mê tín, dị đoan có chiều hướng lan rộng, ảnh hưởng xấu đến thuần phong, mỹ tục và trật tự, an toàn xã hội. Tính chất nghiêm trọng của sự suy thoái về đạo đức, lối sống, nhất là tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, cùng với những tiêu cực trong xã hội được Đại hội X của Đảng coi là: “một nguy cơ, thách thức lớn, liên quan đến sự sống còn của Đảng, của chế độ”.

Luận bàn về chuyện sống đẹp, không thể không nhắc đến câu nói bất hủ của Anh hùng Lê Mã Lương: “Cuộc đời đẹp nhất là trên trận tuyến đánh quân thù”. Xả thân vì nước, hy sinh cả cuộc đời vì sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc là những cuộc đời đẹp nhất. Đó cũng chính là điều lý giải vì sao sống đẹp là phải chịu sự thiệt thòi. Tất nhiên, đã là người con đất Việt, là con cháu Lạc Hồng thì khi Tổ quốc cần, mỗi chúng ta đều sẵn sàng cống hiến, vì đó là bản chất, truyền thống. Cống hiến tất phải chịu thiệt thòi, thiệt thòi để có cuộc sống đẹp là việc nên làm. Như vậy, sống đẹp không khó, ăn thua ở ý chí, nghị lực phấn đấu của mỗi người. Nhận thức được vấn đề về ý thức đạo đức, thể hiện được hành vi đạo đức, làm tốt mối quan hệ đạo đức với mọi người, với cộng đồng, xã hội được coi là sống có đạo đức, có nghĩa là sống đẹp.

Trong một phạm vi hẹp, nói về công tác “Đền ơn đáp nghĩa”, Trưởng phòng Nội vụ-LĐTB&XH Cai Lậy, Lý Văn Cẩm nhận thức rằng: Các Anh hùng liệt sĩ đã xả thân vì nước, thì trách nhiệm của những người hôm nay phải phấn đấu xây dựng những thành quả mà các liệt sĩ đã hiến dâng cả cuộc đời xương máu để giành được. Anh quan niệm sống đẹp, cũng chính là để thể hiện tinh thần đền ơn, đáp nghĩa. Theo anh, sống đẹp là không ngừng nâng cao trình độ kiến thức, chuyên môn nghiệp vụ để làm tốt trách nhiệm và nhiệm vụ được giao, góp phần xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp đó chính là biểu hiện đền ơn, đáp nghĩa. Không hoàn thành nhiệm vụ, trách nhiệm được giao hoặc hoàn thành ở mức độ thấp; sống buông thả, quan liêu, bè phái, nhũng nhiễu, tiêu cực là những hành vi phụ nghĩa, vô ơn đối với những người đã anh dũng hy sinh vì sự nghiệp cách mạng của Đảng, vì độc lập tự do của dân tộc. Vì vậy, hãy sống đẹp để thể hiện tinh thần đền ơn đáp nghĩa; sống đẹp để tưởng nhớ, ghi ơn những người đã giành cuộc sống tươi đẹp cho chúng ta hôm nay. Sống đẹp để cho cuộc đời đẹp hơn, cho xã hội bớt sự bất công, cho nông thôn gần thành thị, cho không còn sự phân hoá giàu nghèo, cho mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và cho đất nước ngày càng giàu đẹp, phồn vinh.

Sống đẹp là học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh.

ANH ĐẬU